L-istorja tal-iħirsa u l-fatati ta’ Malta tmur lura bosta ġenerazzjonijiet.

Il-ġżira għadha tbaqbaq bl-istorja u l-misteri. Fl-ibliet madwar il-Port il-Kbir u oħrajn, u anki fl-irħula, min jaf kemm-il darba l-familji kienu jidħlu biex jorqdu b’qalbhom ittaqtaq, jistennew x’se jġib il-lejl. Wara li jitfu l-lampi kien jaqbadhom biża’ u jistennew xi tip ta’ manifestazzjoni. Meta din tasal ħafna drabi kienet tibda bil-ħsejjes ta’ xi ħadd miexi barra l-kamra tas-sodda, bla ma jasal qatt. Kien ikun hemm każi meta anki jinstemgħu ktajjen, bħallikieku kienu marbuta mas-saqajn li jkunu mexjin.

Iżda manifestazzjoni komuni u li kienet saret tradizzjonali kienet meta l-fatat kien jidher taħt forma ta’ Tork żgħir u li b’xi mod jinvolvi ruħu fil-ħajja tal-familja. Kien ikun hemm każi fejn dan it-Tork kien jilgħab billi joħroġ trabi mis-sodda tagħhom u jmiddhom fl-art, jew jiċċajta ma’ tfal waqt li jkunu reqdin jew imqajmin. Veru li kien hemm stejjer bla bażi jew verità, imma kien hemm ukoll oħrajn veri. Il-manifestazzjonijiet minn fatati bdew jiġu investigati u riċerkati.

Illum dawn qed jagħmlu biżżejjed sens biex ma jibqgħux ikkunsidrati bħala superstizzjoni, iżda huma storja ta’ realtà u attwalità. Din hi l-istorja tal-fatati u l-iħirsa ta’ Malta.